دین - مسجد پیغمبر (ص) كه در قسمت شرقى مدینه بنا شده پس از مسجد الحرام، مشهورترین مسجد در تاریخ اسلام است
هنگامى كه رسول خدا (ص) به مدینه رسید در خانه ابوایوب انصارى منزل گزید؛ جایى كه شتر وى آنجا خوابید.
زمین مسجد النبى از آنِ دو یتیم بود و در آنجا خرما خشك مىكردند. رسول خدا (ص) آن را به مبلغ ده دینار از ولىّ دو طفل خریدند و مسجد را در آن ساختند.
مساحت زمین در آن روز حدود 2071 متر مربع بوده است. صحن مسجد را با ریگ سیاه فرش كردند و دیوارها را با خشت و گل بالا بردند.
در ساختن بناى این مسجد شخص پیامبر (ص) شركت داشتند. سقف قسمتى از مسجد را با شاخ و برگ درخت خرما پوشانیدند و از تنه درخت خرما براى ستونهاى آن استفاده كردند.

سه در از جانب شرق، غرب و جنوب براى آن قرار دادند. قبله نخستین مسلمانان مسجد الاقصى بود كه بعداً به سمت خانه كعبه تغییر یافت. مساحت مسجد النبى در سالهاى اخیر به حدود یك صد هزار متر رسیده است.
صُفّه
در داخل مسجد النبى صفه یا ایوانچه مانندى آماده ساخته بودند كه مهاجران بىسر پناه در آن جا به سر مىبردند. اینان همان دسته از مسلماناناند كه به «اصحاب صُفه» معروف گشتند.
پیش از آن كه قبله از بیت المقدس به طرف كعبه تغییر كند محراب رسول خدا (ص) در ناحیه شمال مسجد بود. پس از تغییر قبله به دستور پیامبر، آن قسمت را مسقف كردند و آن مكانى براى استراحت و سكونت مسلمانان مهاجر و بى پناه گردید كه در توسعه مسجد در سال هفتم هجرى داخل مسجد قرار گرفت.
آنچه امروزه به صفه معروف است، روزگارى «دكة الاغوات» و جایگاه خواجههاى حرم بوده كه وظیفه حراست و خدمتگزارى حرم را به عهده داشتهاند.
خانههاى زنان پیغمبر(ص) كه به صورت حجرههایى بود، در سه طرف شمال، جنوب و شرق مسجد قرار داده شد و چون آن حضرت به جوار پروردگار شتافت، ایشان را در حجره عایشه كه در كنار مسجد بود به خاك سپردند.

روضه نبوى در ناحیه جنوب شرقى (رو به سوى قبله) مسجد، یعنى مسافت میان قبر پیغمبر (ص) و منبر آن حضرت است كه طول آن 22 متر و عرض آن 15 متر مىباشد.
در محدوده روضه، مرقد مطهر، منبر و محراب واقع است. پیامبر (ص) فرمود: «میان منبر و خانه من باغى است از باغهاى بهشت.»
منبر در سمت غربى محراب مسجد، منبرى است از سنگ مرمر در كمال زیبایى كه سلطان مراد سوم آن را در محرم سال 998 هجرى به مسجد هدیه كرد و آن را به جاى منبر قایتباى قرار دادند كه در جایگاه منبر پیامبر (ص) گذاشته شده است.
محراب جایگاه نماز پیامبر (ص) مىباشد. در زمان آن حضرت چیزى بهنام محراب وجودنداشت، درجریان توسعه مسجد در زمان ولید بن عبدالملك اموى، در محل نماز پیامبر (ص) محرابى ساخته شد.
این محراب در طول زمان دگرگونىها را تحمل كرده و بناى فعلى آن از دوره سلطان اشرف قایتباى از سلاطین مملوكى مصر، باقى مانده است.
ستونهاى مسجد نبوى در مسجد نبوى ستونهایى است كه هر یك نامى خاص دارد.
هشت ستون از زمان پیامبر (ص)هنوز در مسجد باقى است كه با رنگ سفید مشخص شدهاند كه عبارتند از:
- ستون مُخَلَّقه: این ستون بر جایى نهاده شده كه تنه درخت خرمایى كه پیامبر (ص) به هنگام ایراد خطبه بر آن تكیه مىكرد، در آنجا بوده است و پس از آن كه براى آن حضرت منبرى ساختند از آن ستون نالهاى برخاست و به همین دلیل به آن ستون «حنّانه» مىگفتند.
- ستون توبه: آن را ستون ابولبابه نیز مىنامند پس از شكست بنوقریظه ابولبابه به خاطر گناهى كه مرتكب شد، مورد بى توجهى پیامبر (ص) و یاران آن حضرت قرار گرفت و سرانجام خود را به ستون مسجد بست تا آن كه آیهاى در پذیرفته شدن توبه او به رسول خدا (ص) نازل گردید.

- ستون مَحرَس: در كنار این ستون، على (ع) مىایستاد و از رسول خدا(ص) محافظت مىكرد. این ستون را به نام استوانه على (ع) نیز مىشناسند. زیرا جایگاه نماز آن حضرت بوده است.
- ستون وُفُود: در كنار این ستون رسول اللَّه (ص) با سران قبایل و هیأتهاى نمایندگى و سیاسى دیدار كرده و آنان را به حضور مىپذیرفتند.
- ستون سریر: رسول خدا (ص) در كنار این ستون تختى از شاخههاى خرما مىگذاشت و شب بر روى آن استراحت مىكرد.
- مقام جبرئیل امین: جبرئیل در این مكان خدمت رسول اللَّه(ص) مشرف مىشده است.
زمانى كه مسجد النبى ساخته شد، سه در براى ورود و خروج مردم ساختند، برخى از اصحاب نیز در حاشیه مسجد خانه ساخته و درى به درون مسجد باز كردند.
در سال سوم هجرت، قبل از غزوه احد، به دستور پیامبر (ص) همه درهاى خانهها به جز در خانه على (ع) به مسجد بسته شد.
تعداد درهاى مسجد در امتداد زمان تغییراتى یافته است مشهورترین آنها عبارتند از:
- باب الرحمه
- باب جبرئیل
- باب السلام
- باب النساء
مسجد النبى هم اكنون 7 در دارد. منارههاى مسجد در توسعه زمان ولید بن عبدالملك بر چهار گوشه مسجد النبى چهار مناره ساخته شد، پس از آن مناره دیگرى نیز ساخته شد كه مناره اصلى مسجد عبارت بود از:
منارههاى سلیمانیه، مجیدیه كه در دو سوى ضلع شمالى قرار داشت و منارههاى قایتباى و باب السلام كه در دو سوى ضلع جنوب شرقى و ضلع غربى مسجد واقع بود.

در افزودههاى جدید مسجد، 6 مناره دیگر ساخته شده و بدین ترتیب مجموع آنها به 10 عدد مىرسد.
قبرستان بقیع:
قبرستان بقیع قدیمىترین و شناختهترین قبرستان در اسلام است. آن را «بقیع غرقد» نیز مىنامند.
این قبرستان در ناحیه شرقى مدینه واقع شده است. مزار امام حسن مجتبى(ع)، امام سجاد(ع)، امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) و به قولى حضرت زهرا (س) در آن جاست.
قبر ابراهیم، رقیه، ام كلثوم و زینب برخى از فرزندان رسول خدا (ص) در آنجاست. فاطمه بنت اسد مادر امیر مؤمنان (ع)، عباس بن عبدالمطلب عموى پیامبر(ص)، زینب فرزند خزیمه، ریحانه، ماریه قبطیه، زینب بنت جحش، ام حبیبه، حفصه، سوده، صفیه، جویریه، عایشه و ام سلمه همسران رسول خد (ص) نیز در آنجا مدفونند.
چهرههاى سرشناس دیگرى چون: محمد حنفیه، فرزند امیر مؤمنان (ع) برادر آن حضرت، عبداللَّه بن جعفر همسر حضرت زینب ، اسماعیل فرزند امام صادق (ع)، عاتكه، صفیه عمههاى رسول خدا(ص) و بسیارى از صحابه و تابعین و علما در بقیع مدفون هستند.
مساجد مدینه
در مدینه مساجد فراوانى وجود دارد كه برخى از آنها عبارتند از:
- مسجد قبا
قبا دهكدهاى بوده در دو مایلى مدینه كه مقارن هجرت پیامبر (ص) به این شهر، طایفه بنى عمرو بن عوف در آن سكونت داشتند.
پیامبر (ص) پس از ورود به مدینه با كمك اصحاب و یارانش اولین مسجد را كه به قبا نامگذارى شد در همین مكان ساختند.
مساحت تقریبى مسجد و بناهاى جانبى مربوط به آن به 13500 متر مربع میرسد و به شكل زیبایى ساخته شده است. در این مسجد جاى 20000 نمازگزار وجود دارد و 4 مناره با 47 متر طول، دارد. - مسجد قبلتین
این مسجد در فاصله 5/3 كیلومترى مسجد النبى (ص) در شمال غربى مدینه قرار دارد و در ماه شعبان، سال دوم از هجرت، هنگامى كه پیغمبر(ص) نماز ظهر را مىخواندند آیه «فَلَنُوَلِّیَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَ» نازل و آن حضرت براى نماز روى خود را از بیت المقدس به طرف كعبه برگرداندند.
در این مسجد، به یاد بود این تغییر، دو محراب به سوى قبله نخستین و قبله دوم ساخته بودند و در نوسازى اخیر آنها را برداشتهاند.
مساحت مسجد در بازسازى سال 1408 قمری به 3920 متر مربع رسید. - مسجد جمعه
پس از مسجد قبا، این مسجد از جهت تاریخى دومین مسجد است. پیامبر (صآله پس از حركت از قبا به طرف مدینه در محلهاى كه خاندان بنى عمرو بن عوف ساكن بودند روز جمعه فرود آمدند و اولین نماز جمعه را در آنجا اقامه كردند سپس جاى آن مسجدى ساخته شد. این مسجد در سال 1412 توسط دولت سعودى در مساحت 1630 متر بازسازى شد. مسجد فضیخ این مسجد در انتهاى شارع العوالى واقع شده و از مساجد تاریخى و معروف است. فضیخ درخت خرما است و از آنجا كه در محل این مسجد درخت خرما بوده به این اسم نامیده شده است، نام دیگر آن مسجد رد شمس مىباشد. این مسجد اخیراً تخریب گردیده و احتمال دارد بناى جدیدى در آن احداث گردد. - مسجد فتح
این مسجد در شمال غربى مدینه در دامنه كوه سلع بر بلندى قرار دارد. در این مكان بود كه رسول خدا (ص) در جنگ خندق از خداوند طلب فتح و پیروزى كرد و خداوند دعاى آن حضرت را مستجاب نمود و مشركان شكست خوردند.
پس از آن روى این تپه مسجد فتح را بنا نهادند. بناى فعلى مسجد فتح كه مربوط به سال 1270 قمرى است حدود 24 متر مربع و ارتفاع آن 5/4 متر مىباشد. - مسجد على (ع)
این مسجد در جنوب مسجد فتح و مشرف بر وادى بطحان است. در مدت محاصره شهر مدینه در جنگ احزاب امیر المؤمنین (ع) در آن به عبادت مىپرداخته است.
در نزدیكى این مسجد، مسجد دیگرى است كه به نام مسجد فاطمه (س) معروف است و همراه با مساجد فتح، سلمان، ابوبكر، عمر و مسجد قبلتین به نام مساجد سبعه معروفاند. - مسجد شجره
این مسجد در فاصله یك فرسنگ و نیم از مدینه قرار داشته كه اكنون با گسترش شهر، این مسافت كمتر شده است.
چون درختی در كنار مسجد بوده، این مسجد به نام «شجره» معروف گردیده است. اهمیت این مسجد بیشتر در آن است كه رسول خدا (ص) در عمره حدیبیه، عمرة القضاء و در حجة الوداع، در آنجا محرم شد.
حاجیان ایرانى كه پیش از اعمال عمره به مدینه مىروند، در مسجد شجره احرام مىبندند. این مسجد در سالهاى پیش بسیار محقر و خالى از نظافت بود. - مسجد مباهله
مسجدى را كه به نام «مسجد مباهله» نشان مىدهند، نماینده رویدادى تاریخى و بزرگ است.
مباهله در لغت بر یكدیگر نفرین و لعنت كردن است. در سال دهم هجرت گروهى از ترسایان نجران (ناحیهاى در یمن در جنوب عربستان) نزد حضرت رسول (ص) آمدند و درباره عیسى (ع) با او گفتگو كردند.
رسول خدا (ص) فرمود: عیسى بنده خدا و كلمه او بود كه آن را بر مریم القا فرمود. گفتند چگونه ممكن است انسانى بىپدر به دنیا آید؟ قرآن در این باره نازل شد كه مَثَل عیسى، مثل آدم است.
چون گفتگو دراز گردید رسول خدا (ص) به حكم خدا فرمود: ما و شما پسران، زنانمان و خودمان مباهله مىكنیم تا دروغگویان مشمول لعنت الهى گردند.
در آن روز كه بیست و چهارم و به قولى بیست و یكم ذوالحجه بود، رسول خدا با على مرتضى و فاطمه زهرا و حسن و حسین علیهم السلام براى مباهله بیرون شدند.
ترسایان چون شكوه و جلال آن بزرگواران را دیدند، ترسیدند و از مباهله چشم پوشیدند و با رسول خدا (ص) مصالحه كردند و جزیه پذیرفتند